كه ادراك منظم و بهم پيوسته جز بنيروى انديشه حاصل نميشود . و چون در جهان هستى يا عالم كائنات حواس و ادراكات منظم ، معتبر و اصل تلقى گرديده و حواس نامنظم بدنبال ادراكات منظم و بمنزلهء فرع آنها شمرده شده است ، از اين رو افعال جانوران در قسمت اخير مندرج مىباشد و به همين سبب مسخر بشر شده است و افعال بشر بر آنچه در عالم حوادث هست استيلا يافته است . و همهء آنها در زير فرمان او قرار گرفته و مسخر ارادهء او شده‌اند و معنى جانشين ساختن بشر كه در گفتار خداى تعالى بدان اشاره شده و ميفرمايد : « من همانا در روى زمين خليفه‌اى تعيين ميكنم » [ 1 ] همين است . پس انديشه ويژهء بشريت است كه نوع بشر بدان از جانوران باز شناخته مىشود و باندازهء حصول مراتب سبب‌ها و مسبب‌ها در انديشهء يكتن ميتوان بپايگاه انسانيت وى پى برد ، چنان كه برخى از كسان در سببيت دو تا سه مرتبه مىانديشند و گروهى از اين مرحله تجاوز نميكنند و بعضى تا پنج يا شش مرتبه را ميانديشند و چنين كسانى در بالاترين پايگاههاى انسانيت جاى دارند و اين موضوع را ميتوان دربارهء بازى كنندگان شطرنج در نظر گرفت و ميزان انديشه كسان را سنجيد ، زيرا برخى از بازى كنندگان سه حركت را ميانديشند و پنج حركت را كه ترتيب آنها وضعى است تصور ميكنند و گروهى هم به علت كوتاهى ذهن از تصور آن عاجز ميباشند . هر چند اين مثال مطابقت ندارد ، زيرا مهارت در بازى شطرنج از راه ملكه و تمرين حاصل مىشود و معرفت سبب‌ها و مسبب‌ها بطور طبيعى است ليكن مثال مزبور را ميتوان نمونه‌اى فرض كرد و آن را در تعقل و انديشيدن قواعد و اصولى كه بر ذهن انسان وارد مىشود مورد سنجش قرار داد . و خدا انسان را بيافريد و او را بر بسيارى از آنها كه آفريد برترى خاصى بخشيد [ 2 ] .

--> [ 1 - ) ] إِنِّي جاعِلٌ في الْأَرْضِ خَلِيفَةً 2 : 30 . سورهء البقرة ، آيهء 28 . [ 2 - ) ] و الله خلق الانسان و فضله على كثير مما خلق تفضيلا . اشاره بآيهء 72 ، سورهء الإسراء : وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا 17 : 70 .